Tôi muốn kể cho các bạn nghe một câu chuyện. Không phải chuyện thành công hay thất bại, mà là chuyện về ba điều tôi đã học được — những điều không nằm trong bất kỳ chương sách nào, nhưng lại theo tôi suốt cả cuộc đời sau này.
Chuyện bắt đầu từ những ngày đầu tôi nhập học Đại học Quốc gia Úc (ANU).
Tôi vẫn nhớ cảm giác hụt hẫng của tuần lễ ấy. Có một bài làm tôi tự tin lắm, nghĩ bụng ít cũng phải bảy lăm, tám mươi điểm. Vậy mà khi nhận lại, con số trên giấy chỉ vỏn vẹn sáu mươi chín. Không phải một, mà có tới hai môn như thế. Tôi mang theo cả sự ấm ức lẫn hoang mang, lên Khoa gặp thầy để “khiếu nại”.
Và thầy đã giải thích cho tôi nghe về một điều mà cho đến lúc ấy tôi chưa từng biết.
Hóa ra nhà trường không chấm điểm theo kiểu tôi quen. Họ xếp loại sinh viên theo một đường cong. Một môn học chỉ dành chừng mười phần trăm cho nhóm xuất sắc, mười phần trăm tiếp theo cho nhóm giỏi, phần còn lại là trung bình, và dưới một ngưỡng nào đó là trượt. Họ xếp điểm từ cao xuống thấp, lấy đủ mười phần trăm đầu tiên làm nhóm xuất sắc, rồi đủ mười phần trăm kế tiếp làm nhóm giỏi, cứ thế.
Tôi ngồi nghe mà dần hiểu ra một sự thật lạnh lùng: điểm của mình không chỉ phụ thuộc vào việc mình làm tốt đến đâu, mà còn vào việc mình làm tốt hơn ai. Có khi chỉ nửa điểm thôi cũng đủ đẩy một người từ nhóm trên rơi xuống nhóm dưới. Một bạn được tám mươi tư điểm - một con số rất đẹp - vẫn có thể không lọt vào nhóm xuất sắc, chỉ vì có quá nhiều người giỏi hơn ở phía trên.
Ban đầu tôi thấy bất công. Nhưng càng ngẫm, tôi càng hiểu điều thầy muốn nói. Người ta không để tôi ngủ quên trong cảm giác “mình đã giỏi rồi”. Họ muốn nhắc tôi rằng: anh giỏi rồi, nhưng anh cần giỏi hơn nữa. Bởi cuộc đời ngoài kia vận hành đúng như vậy thôi. Khi ta xin một suất học bổng, một vị trí làm việc, người ta không hỏi ta đã vất vả bao nhiêu, mà chỉ chọn người tốt nhất trong những người dự tuyển.
Đó là bài học đầu tiên: biết cạnh tranh. Không phải kiểu chen lấn xô đẩy, mà là một thứ kỷ luật với chính mình, để không bao giờ bằng lòng với “đủ tốt”, mà luôn muốn vươn tới “tốt nhất có thể”.
Nhưng nếu chỉ có vậy, có lẽ tôi đã thành một con người đơn độc và ích kỷ. May thay, chính ngôi trường ấy lại dạy tôi điều ngược lại - và dạy một cách rất khéo.
Đó là những bài tập nhóm. Bài tập nhóm thì giờ đâu cũng có, ở ta cũng vậy. Nhưng tôi vẫn nghĩ cách chúng ta hiểu nó chưa thật tới nơi. Ở ANU, các thầy giao bài với khối lượng lớn đến mức không một ai có thể tự mình làm hết trong thời gian cho phép. Đó là một sự sắp đặt có chủ đích. Họ không cho tôi lựa chọn giữa làm một mình hay làm cùng nhau - họ đặt chúng tôi vào tình thế buộc phải cùng nhau thì mới xong.
Mà hợp tác đâu chỉ là chia việc rồi ai làm phần nấy. Sau khi phân công, chúng tôi vẫn phải để mắt đến nhau, nâng đỡ nhau. Người vững phải kèm người còn yếu, vì điểm cuối cùng là điểm của cả nhóm, và một mắt xích lỏng lẻo sẽ kéo lùi tất cả. Cách ta phối hợp, điều phối, đôn đốc và giúp nhau - tất cả đều được tính vào kết quả chung. Dần dần, tôi thấm rằng giá trị của một con người không chỉ nằm ở phần việc của riêng mình, mà còn ở chỗ ta có làm cho cả tập thể tốt lên hay không.
Điều khiến tôi tâm đắc nhất, là khi nhận ra hai điều ấy luôn đi cùng nhau. Buổi sáng tôi cạnh tranh quyết liệt để giành lấy chỗ đứng cho riêng mình; buổi chiều tôi lại ngồi xuống cùng nhóm, sẵn lòng san sẻ những gì mình biết để cả nhóm cùng đi lên. Hai điều tưởng như mâu thuẫn, mà thật ra chẳng hề loại trừ nhau.
Đời sống về sau cho tôi thấy đúng là như vậy. Trong công việc, ta vừa phải cạnh tranh để chứng minh giá trị khác biệt của mình, vừa phải hợp tác với chính những người ấy để hoàn thành mục tiêu chung. Người chỉ biết cạnh tranh mà không biết hợp tác rồi sẽ cô độc. Người chỉ biết hợp tác mà thiếu chí cạnh tranh thì mãi mờ nhạt. Chỉ ai biết cả hai mới đi được xa, và đi được bền.
Còn một điều nữa, phải sau một quá trình tôi mới thật sự thấm.
Ở ta, chúng ta hay ngưỡng mộ những bài toán hóc búa, những câu đánh đố, và xem việc giải được chúng là dấu hiệu của thông minh. Nhưng ở phương Tây, tôi gặp một logic khác hẳn. Các thầy rất ít khi ra đề đánh đố. Hầu hết bài kiểm tra, bài thi đều không khó — nếu ta nắm chắc những điều căn bản.
Cái khó nằm ở chỗ khác. Đề thi rất nhiều, rất dài. Dài đến mức nếu không thật thành thục, không trôi chảy, ta đơn giản là không kịp làm hết. Bước vào phòng thi, chúng tôi gần như không có thời gian để ngồi nghĩ, để cắn bút. Bởi một lẽ rất thực: hễ còn phải dừng lại đắn đo, còn cắn bút, thì chỉ nên mong qua môn thôi, đừng mơ đến nhóm giỏi hay xuất sắc.
Phải lâu sau tôi mới hiểu triết lý ẩn sau đó. Người ta muốn đào tạo những con người làm việc căn bản thật nhuần nhuyễn, đến mức lượng biến thành chất. Họ không bận tâm ta có giải được một câu đố oái oăm hay không - bởi trong công việc thật, hiếm khi ta gặp những câu đố như thế. Cái ta gặp mỗi ngày là khối lượng công việc bình thường, đòi hỏi sự chính xác và tốc độ mà ta hay gọi đó là “chuyên nghiệp”. Người làm chủ được những điều căn bản, làm chúng nhanh và chính xác như một phản xạ, mới tạo ra hàng nghìn sản phẩm đạt tiêu chuẩn đều tăm tắp – cái mà xã hội chấp nhận trả tiền cho bạn.
Đó là ba điều tôi mang về từ những năm tháng nơi xứ người: biết cạnh tranh, biết hợp tác, và rèn cho mình sự thành thạo.
Điều kỳ lạ là chúng không ở lại trong giảng đường. Chúng theo chúng tôi vào từng công việc, từng tập thể, từng quyết định trong suốt sự nghiệp về sau.
